Amerikan Batısı’ndaki Apache (Apaçi) çatışmaları resmen 1850’lerde başlamış olsa da, ilk kıvılcımlar çok daha önce, 1580’lerde İspanyolların geleneksel Apache topraklarına ayak basmasıyla çakılmıştı. 1820’lerden itibaren ise Amerikalılar bölgeye kitlesel şekilde akmaya başladı. Apache’ler, kaynaklar ve topraklar uğruna tüm bu güçlere karşı amansızca savaştı.
Güneybatı’daki Amerikan yerleşimi, 1848 Meksika-Amerika Savaşı‘nın ardından hız kazandı. Savaştan galip çıkan ABD, New Mexico ve Arizona’yı –yani Apache’lerin ata topraklarını– ilhak etti.
Kısacası, Apache Savaşları Amerika Birleşik Devletleri daha kurulmadan çok önce başlamıştı.
| Dönem | Çağ / Çatışma | Önemli Olaylar |
|---|---|---|
| 1580’ler – 1700’ler | İspanyolların Sahneye Çıkışı | İspanya’nın Rio Grande ve kuzey Chihuahua’ya yayılmasıyla ilk temaslar ve çatışmalar başlar. |
| 1650’ler – 1670’ler | Presidio Dönemi | İspanyollar misyonerlik merkezleri ve kaleler (presidio) inşa eder; Apache akınları sonraki yirmi yıl boyunca şiddetlenir. |
| 1680 | Pueblo Ayaklanması | Apache’ler, İspanyollar ile Pueblo halkı arasındaki çatışmadan faydalanarak terk edilmiş köyleri işgal eder. |
| 1780’ler – 1821 | İspanyol Barış Sistemi | İspanya, misyonlar aracılığıyla Apache gruplarına gıda ve malzeme desteği sağlar; bu sayede nispeten sakin bir dönem yaşanır. |
| 1821 – 1840’lar | Meksika Bağımsızlığı | Meksika, barış sistemini sürdürecek mali güce sahip değildir; sistem çöker, akınlar artar ve kafa derisi ödülleri uygulamaya konur. |
| 1848 | İlhak | Guadalupe Hidalgo Antlaşması ile ABD, New Mexico ve Arizona’yı ilhak eder; “Apache’ler ile Amerikalılar” çatışması resmen başlar. |
| 1849 – 1860 | ABD’nin İlk Kaleleşme Dönemi | ABD, akınları durdurmak ve nehir vadilerindeki yerleşimleri korumak için Buchanan, Thorn ve Fillmore gibi kaleler inşa eder. |
| 1861 | Bascom Olayı | Bir çocuğun kurtarılması girişiminin felaketle sonuçlanması, rehberlerin infazına ve Cochise’in savaşının başlamasına yol açan dönüm noktası. |
| 1861 – 1872 | Cochise’in Savaşı | Arizona ve Sonora’da on yıl süren gerilla savaşı; sonunda bir rezerv toprak anlaşmasıyla sona erer. |
| 1874 – 1880 | Victorio’nun Savaşı | Rezerv koşullarının dayanılmaz hale gelmesiyle tetiklenen; New Mexico, Teksas ve Chihuahua’da süren hareketli bir mücadele; Victorio’nun ölümüyle biter. |
| 1881 | Nana’nın Seferi | ABD Ordusunu alarma geçiren, şimşek hızında gerçekleştirilen bir baskın. |
| 1886 | Son Nefes | Geronimo’nun beş ay süren son direnişi, büyük Apache Savaşları’nın resmen sona erdiğini işaret eder. |
| 1880’ler – 1930’lar | Artçı Çatışmalar | Özellikle Meksika sınır bölgelerinde zaman zaman devam eden baskınlar. |
1600–1700’ler: İspanyolların Sahneye Çıkışı
İspanyollar, 1500’lerden itibaren Amerika’ya ayak bastıktan sonra güçlerini pekiştirmeye başladılar. 1600’lü yıllarda ise genişleme hareketleri Rio Grande ve kuzey Chihuahua bölgelerine doğru ilerledi. Bu adım, yerleşim kurma çabalarıyla birlikte Apache’lerle ilk ciddi çatışmaları da beraberinde getirdi.
- İspanyollar, Rio Grande ve kuzey Chihuahua boyunca misyoner merkezleri ve askeri kaleler (presidio) inşa etti.
- 1650’lerden itibaren: Apache’ler, bu yerleşimlere yönelik akınlarını artırdı. İspanyollar, Santa Fe veya El Paso üslerinden karşı saldırılar düzenledi; bu karşılıklı mücadele yaklaşık yirmi yıl sürdü.
- 1680 Pueblo Ayaklanması: Apache’ler, İspanyollar ile Pueblo halkı arasındaki bu çatışmadan yararlanarak terk edilmiş köyleri işgal etti.
- 1700’ler: Sömürge yönetimi, tepki olarak daha fazla presidio inşa etti.
1780–1820’ler: Nöbet Değişimi
Meksika, 1821’de bağımsızlığını kazandı ama İspanya’nın servetine kavuşamadı. Daha önce İspanya, Apache gruplarını misyonlar aracılığıyla gıda ile destekleyerek belirli bir barış ortamı sağlamıştı. Ancak Meksika, bu mali yükü taşıyamadı ve savunma hattı zayıfladı. Bu kırılgan durum 1840’lara kadar sürdü.
- İspanya, Apache akınlarını azaltmak amacıyla onlara gıda sağlayan bir barış sistemi kurdu.
- 1821: Meksika bağımsızlığını kazandı fakat barış sistemini finanse edecek kaynağa sahip değildi. Sistem çöktü ve akınlar dramatik şekilde arttı.
- Sonora ve Chihuahua gibi iki Meksika eyaleti, kafa derisi ödülleri uygulamasını başlatarak şiddeti daha da körükledi.
- Apache grupları, Sierra Madre Dağları’na çekildi; buradaki sarp kanyonlar hem yaşam alanı hem de baskın düzenlemek için ideal bir üs haline geldi.
1848–1861: Genişleme ve “Apache’ler ile Amerikalılar” Çatışması
1848 Guadalupe Hidalgo Antlaşması, Meksika-Amerika Savaşı’na son verdi. ABD’nin devraldığı topraklara yerleşme akını, yavaş bir sızıntıdan sel taşkınlarına dönüştü.
Daha 1849’da ABD askerleri, Apache’lerin Meksika’ya yönelik akınlarını kesmek amacıyla bir kale ağı kurmaya başladı. Aynı dönemde, Amerikalı yerleşimciler nehir vadilerine akın ederek tarım ve madencilik faaliyetlerine girişti. Apache’lerin erişebildiği kaynakların azalması, doğal olarak gerginliği tırmandırdı. Kısa sürede patlak veren çatışmalar ve baskınlar kaçınılmaz oldu.
- ABD, Meksika’dan 525.000 mil kareden fazla toprak aldı; bu topraklar arasında New Mexico, Arizona ve Teksas’ın bazı bölgeleri de vardı.
- ABD, Meksika dönemindeki maddi desteği sonlandırınca, artan temasla birlikte akınlar yeniden şiddetlendi.
- ABD, kontrolü sağlamak amacıyla Buchanan, Thorn ve Fillmore gibi kaleler inşa etti.
- 1850–1865: Farklı Apache gruplarıyla sık sık çatışmalar yaşandı. Önemli muharebeler arasında Jicarilla Savaşı (1849–1855), Yuma Savaşı (1850–1853) ve Amerika İç Savaşı sırasındaki çarpışmalar yer aldı.
- 1861 Bascom Olayı Krizi: Bu olay, Apache Savaşları’nın dönüm noktası oldu. ABD Ordusu, Apache’leri haksız yere bir çocuğu kaçırmakla suçladı; kurtarma girişimi felaketle sonuçlandı. Her iki taraftan da can kayıpları yaşandı. Chiricahua lideri Cochise, buna karşı direnişe geçti ve 1872’ye kadar sürecek olan Cochise’in Savaşı’nı başlattı.
- ABD Ordusu, Apache Geçidi’nde Fort Bowie’yi kurdu. Apache Savaşları, sonraki yirmi yıl içinde zirve noktasına ulaştı.
1860’lar–1880’ler: Cochise ve Victorio’nun Savaşları
Bascom Olayı’nın ardından Apache direnişi daha da sertleşti. İlk büyük mücadele, 1861’de başlayan Cochise’in Savaşı oldu. Çarpışmalar, güneydoğu Arizona ve kuzey Sonora’nın engebeli arazilerinde –Chiricahua Apache’lerinin geleneksel topraklarında– yoğunlaştı.
Victorio’nun Savaşı (1874–1880) ise Warm Spring Apache’lerinin bir rezervasyona zorla yerleştirilmesinin ardından patlak verdi. Dayanılmaz koşullar ve kötü muamele, birçok Apache’nin kaçmasına neden oldu. Liderleri Victorio komutasında, New Mexico, Teksas ve Chihuahua’yı kapsayan geniş çaplı, son derece hareketli bir gerilla kampanyası başlattılar.
- Cochise’in savaşçıları, neredeyse bir on yıl boyunca üç eyalette gerilla taktikleriyle mücadele etti.
- Apache Savaşları’nın bu döneminin öne çıkan muharebeleri arasında Apache Geçidi Çarpışması, Camp Grant Katliamı ve Hembrillo Havzası Muharebesi yer alır.
- Cochise’in Savaşı, 1872’de General Howard’ın Apache’ler için bir ana vatan rezervasyonu müzakere etmesiyle sona erdi.
- Victorio’nun Savaşı, 1874’te Victorio’nun rezervasyondan kaçışıyla başladı.
- Hızlı hareket eden grubu, Las Animas Kanyonu ve Tres Castillos’ta önemli çarpışmalara sahne oldu.
- Victorio’nun Savaşı, Victorio’nun Meksika askerleri tarafından öldürülmesiyle (Tres Castillos Muharebesi) son buldu.
- Savaş, birçok Apache’nin rezervasyona geri dönmesiyle 14 ay sürdü.
1886: Apache Savaşları’nın Sonu
1880’lerin ortaları, Apache Savaşları’nın son perdesini işaret ediyordu. Nedenler çeşitliydi ama Apache’ler sessizce sahneyi terk etmedi. Nana’nın 1881’de şimşek hızıyla gerçekleştirdiği sefer, ABD’yi uzun süre tetikte tuttu. Apache direnişinin son nefesi ise 1886’da Geronimo’nun beş ay süren son kaçış girişimiyle geldi.
Zaman zaman, özellikle Meksika’ya yönelik baskınlar veya çatışmalar, muhtemelen 1930’lara kadar aralıklarla devam etti.
