Ukrayna milliyetçiliği, bir anda ortaya çıkan bir ideoloji değil; 19. yüzyılın modern ulus inşa süreçleri içinde adım adım şekillenen bir hareketler toplamıdır. Dil ve folklor çalışmaları, edebiyat ve tarih yazımı; ulusal bilincin temel araçları oldu. Ulus, önce kendini anlatır; sonra kendini yönetmek ister.
Bu süreçte Ukraynaca’nın edebi dil olarak güçlenmesi, kimliğin kurumsallaşmasını sağladı. Taras Şevçenko gibi isimler, halk dilini “yüksek kültür” alanına taşıdı. Bu taşıma, sadece edebi bir başarı değil; siyasi bir iddia üretir: “biz de varız” demektir.
İmparatorluk düzenleri içinde milliyetçilik, genellikle baskı ve fırsatların aynı anda çalıştığı bir ortamda gelişir. Habsburg Galiçya’sında sınırlı kurum alanları, Rus İmparatorluğu’nda ise daha sert kısıtlamalar; Ukrayna hareketinin farklı coğrafyalarda farklı taktikler geliştirmesine yol açtı. Bir ulusal hareket, tek biçimli değildir; coğrafyaya göre konuşur.
20. yüzyılın başındaki savaşlar ve devrimler, ulusal projelere devlet kurma fırsatı sundu ama aynı zamanda büyük yıkımlar ve çatışmalar getirdi. Ukrayna’da bağımsızlık denemelerinin kısa ömürlü olması, hareketin zayıflığından çok, dönemin kaotik güç dengeleriyle ilişkilidir. Ulus inşası, çoğu zaman savaşın içinden geçer.
Ukrayna milliyetçiliğini anlamak için onu tek bir siyasi çizgiye indirgememek gerekir. Liberal, sosyalist, muhafazakâr, dini veya etnik temelli farklı akımlar, farklı dönemlerde öne çıktı. Ortak nokta, Ukrayna’nın bir “özne” olarak tarih sahnesinde kalma çabasıdır.
Detaylı anlatım: Ukrayna’nın Tarihi: Kiev Ruslarından, Bağımsızlığa ve Bugüne