Roma’da ölüm, özel bir kayıptan ziyade, ailenin (gens) sosyal statüsünü ve sürekliliğini gösteren kamusal bir performanstı. Zengin bir ‘pater familias’ öldüğünde, cenaze töreni (pompa funebris), şehrin en işlek yerlerinde, müzisyenler, profesyonel ağlayıcılar ve ailenin atalarının balmumu maskelerini (imagines) takan oyuncuların katıldığı teatral bir geçit törenine dönüşürdü. Bu maskeler, ölen kişinin yalnız olmadığını, şanlı ataları tarafından karşılandığını simgelerdi.
Cenaze alayı Forum Romanum’a ulaştığında, ölen kişinin oğlu veya yakın bir akrabası ‘Rostra’ya çıkarak ‘laudatio funebris’ (cenaze nutku) verirdi. Bu konuşmada sadece ölenin erdemleri değil, tüm soyun Roma’ya yaptığı hizmetler anlatılır, böylece ailenin politik gücü halka hatırlatılırdı. Polybius, bu törenlerin Roma gençliğinde vatanseverlik ve şöhret arzusunu nasıl ateşlediğini hayranlıkla anlatır.
Cumhuriyet döneminde ve Erken İmparatorlukta ölüleri yakmak (kremasyon) yaygındı; küller, ‘columbarium’ (güvercinlik) adı verilen nişli yeraltı odalarındaki urnalarda saklanırdı. Ancak M.S. 2. yüzyıldan itibaren, belki de Hristiyanlığın ve bedensel dirilişe inanan Doğu gizem dinlerinin etkisiyle, gömme (inhumasyon) geleneği ve üzerleri mitolojik kabartmalarla süslü lahitler (sarcophagus) moda oldu.
Roma yasaları (On İki Levha), hijyen ve dini kirlenme (pomerium) nedeniyle şehir surları içinde gömmeyi yasaklamıştı. Bu yüzden Roma’ya giren ana yolların kenarları, özellikle Via Appia, kilometrelerce uzanan anıtsal mezarlarla doluydu. Bu mezarların üzerindeki yazıtlar, yoldan geçen yolculara ‘Dur, yolcu ve oku’ (Siste viator) diye seslenerek ölenin adını yaşatmayı amaçlardı.
Ölülerin ruhlarının (Manes) huzur bulması için düzenli ritüeller yapılırdı. ‘Parentalia’ festivalinde mezarlara şarap, süt ve çiçekler sunulurdu. Eğer bu görevler ihmal edilirse, ruhların huzursuz ve zararlı hayaletlere (Lemures) dönüşeceğine ve yaşayanlara musallat olacağına inanılırdı. Bu korkuyu yatıştırmak için ‘Lemuria’ festivalinde gece yarısı siyah fasulye atılarak ruhlar kovulurdu.
Detaylı anlatım: Antik Roma İnsanlarının Günlük Yaşamı