‘Ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat’ (İspat yükü iddia edene aittir, inkâr edene değil). Bu ilke, modern hukukun temel taşı olan masumiyet karinesinin kökenidir. Roma hukuku, bir kişinin suçlu olduğunu kanıtlamak için davacının (iddia eden) kanıt sunmasını zorunlu kılıyordu. Bu ilke, keyfi suçlamaları önlemek için konmuştu ve Roma hukukunun en önemli prensiplerinden biriydi.
Roma hukuku, keyfi suçlamaları önlemek için davacının kanıt sunmasını zorunlu kıldı. Şüphe durumunda sanık lehine karar verilirdi (In dubio pro reo). Örneğin, bir kişi başka birini hırsızlıkla suçlarsa, hırsızlığın yapıldığını ve suçlunun o kişi olduğunu kanıtlamak zorundaydı. Kanıt yetersizse, sanık beraat ederdi. Bu ilke, Roma hukukunun adalet anlayışının temelini oluşturuyordu.
Ancak bu haklar vatandaşlar içindi; köleler mahkemede işkence altında ifade verirdi, çünkü acı çekmeden doğruyu söyleyeceklerine inanılmazdı. Kölelerin ifadesi, sadece işkence altında geçerli sayılırdı. Bu durum, Roma hukukunun sınıfsal karakterini gösterir. Özgür vatandaşlar için geçerli olan haklar, köleler için geçerli değildi.
İmparatorluk döneminde ‘majesteleri suçu’ (laesa maiestas) davalarında bu ilkeler sıkça ihlal edildi; imparatora hakaret etmek ölüm nedeniydi. Örneğin, bir kişi imparatorun heykelini kırarsa veya imparatora hakaret ederse, ölüm cezasına çarptırılırdı. Bu davalarda, masumiyet karinesi çoğu zaman göz ardı edilirdi. Örneğin, İmparator Domitian döneminde, birçok masum kişi majesteleri suçuyla idam edilmişti.
Yine de Roma’nın usul hukuku, keyfiyetin yerine kuralları koyma çabasıyla tarihte bir dönüm noktasıdır. Roma hukuku, hukukun keyfi uygulanmasını önlemek için kurallar koymuştu ve bu kurallar, modern hukuk sistemlerinin temelini oluşturmuştur. Örneğin, bugünkü ‘masumiyet karinesi’ ilkesi, Roma hukukundan gelmektedir.
Roma hukuku, aynı zamanda ‘hukuk önünde eşitlik’ ilkesini de benimsemişti. Ancak bu eşitlik, sadece vatandaşlar için geçerliydi. Köleler, yabancılar ve kadınlar, bu eşitlikten yararlanamıyordu. Bu durum, Roma hukukunun sınırlarını gösterir.
Detaylı anlatım: Antik Roma İnsanlarının Günlük Yaşamı