Roma İmparatorluğu’nun çöküşünü hazırlayan en büyük yapısal sorunlardan biri, 3. yüzyılda yaşanan hiperenflasyon ve ekonomik çöküştü. Pax Romana döneminin bitişiyle fetihler durmuş, hazineye giren ganimet ve köle akışı kesilmişti. Buna karşılık, genişleyen orduyu ve bürokrasiyi finanse etmek için imparatorların (özellikle Severus hanedanı ve sonrası) harcamaları sürekli artıyordu.
Bu açığı kapatmak için imparatorlar, tarihin en eski para hilesine başvurdular: ‘Tağşiş’ (debasement). Roma’nın temel gümüş parası olan ‘denarius’un içindeki gümüş oranı kademeli olarak düşürüldü. Nero zamanında %98 saf gümüş olan para, Marcus Aurelius döneminde %75’e, 3. yüzyılın ortasında (askeri anarşi dönemi) ise %5’e kadar düştü. Sonunda paralar, üzeri ince bir gümüş tabakasıyla kaplanmış bakır pullara dönüştü. Halk ve tüccarlar, paranın değersizleştiğini anlayınca fiyatları artırdı; bu da kontrolsüz bir enflasyon sarmalı yarattı.
Fiyatlar %1000 oranında artınca, ekonomi parasal sistemden takas ekonomisine geri döndü. Askerler maaşlarını değersiz para yerine ayni olarak (tahıl, giysi, tuz) istemeye başladı. İmparator Diocletianus, 301 yılında enflasyonu durdurmak için ‘Edictum de Pretiis’ (Tavan Fiyat Fermanı) yayınladı. Bu ferman, buğdaydan aslan yemi fiyatına, berber ücretinden öğretmen maaşına kadar her şeyin azami fiyatını belirliyordu ve uymayanlara ölüm cezası öngörüyordu.
Ancak ferman, ekonomik gerçekliklere aykırı olduğu için tam bir fiyasko oldu. Tüccarlar mallarını tezgâhtan çekti, karaborsa patladı ve mal darlığı baş gösterdi. Lactantius, ‘Kan, önemsiz ve ucuz şeyler için bile oluk oluk aktı’ diye yazar. Sonunda yasa fiilen uygulanamaz hale geldi ve kaldırıldı.
Bu krizin uzun vadeli sonucu, orta sınıfın yok olması ve feodalizme geçişin başlamasıydı. Ağır vergiler altında ezilen özgür köylüler, topraklarını terk edip büyük toprak sahiplerinin (latifundia) himayesine girdiler ve toprağa bağlı yarı-özgür ‘colonus’ (serf) sınıfına dönüştüler. Roma ekonomisi, küresel bir pazar olmaktan çıkıp yerel, kendine yeten kapalı malikâne ekonomisine evrildi.
Detaylı anlatım: Antik Roma İnsanlarının Günlük Yaşamı