Sovyetler Birliği dağıldığında Ukrayna, Sovyet mirası olarak dünyanın en büyük nükleer cephaneliklerinden bir kısmını topraklarında buldu. Bu, Ukrayna’yı fiilen nükleer güç yapacak bir kapasite gibi görünse de, kontrol, komuta zinciri ve uluslararası tanınma gibi meseleler işin içindeydi. Yeni bağımsız bir devlet için nükleer miras, güvenlik kadar kriz demekti.
1994’te imzalanan Budapeşte Memorandumu, Ukrayna’nın nükleer silahlardan vazgeçmesi karşılığında, belirli güvenlik güvenceleri (özellikle sınırların tanınması, kuvvet kullanmama, ekonomik baskıdan kaçınma gibi ilkeler) içeren bir çerçeve sundu. Bu, NATO tipi bağlayıcı bir savunma paktı değil; siyasi taahhütler setiydi. Yani “garanti” ile “güvence” arasındaki fark, belgenin kaderini belirledi.
Ukrayna’nın nükleer silahları devretme kararı, uluslararası sistemde meşruiyet, ekonomik destek ve diplomatik entegrasyon beklentileriyle yakından ilişkiliydi. 1990’ların başında devlet kapasitesi sınırlıyken, nükleer altyapıyı güvenli biçimde sürdürmek de ağır bir maliyet demekti. Bu nedenle karar, yalnızca siyasi değil, pratik bir hesaplamayı da içeriyordu.
Budapeşte Memorandumu, Ukrayna’nın modern güvenlik tartışmalarında sürekli geri dönen bir başlıktır çünkü “kâğıt üzerindeki taahhüt” ile “sahadaki caydırıcılık” arasındaki boşluğu çıplak biçimde gösterdi. Belgede yer alan ilkelerin ihlal edildiği algısı, Ukrayna toplumunda ve siyasetinde derin bir güvensizlik yarattı. Bu güvensizlik, sonraki yıllarda dış politika yönelimlerini de sertleştirdi.
Sonuçta Budapeşte Memorandumu, Ukrayna’nın 1990’larda yaptığı büyük stratejik tercihlerden biridir: nükleer güç yerine uluslararası entegrasyon. Bu tercih, dönemin koşullarında rasyonel görünebilirdi; fakat jeopolitik, bir kez değişince geçmiş tercihler yeniden yargılanır. Ukrayna’da bu dosya, sadece diplomasi değil, tarihsel bir ders olarak okunuyor.
Detaylı anlatım: Ukrayna’nın Tarihi: Kiev Ruslarından, Bağımsızlığa ve Bugüne