Kazak Hetmanlığı, 17. yüzyılda Bohdan Hmelnitski ayaklanması sonrasında şekillenen ve Ukrayna tarihinde özerklik/devletleşme tartışmalarının merkezinde yer alan bir siyasal yapıdır. Bu yapı, bir yandan askeri örgütlenme (Kazak düzeni), diğer yandan idari ve mali kurumlarla bir “yarı-devlet” kapasitesi geliştirdi. Hetmanlık, Ukrayna’nın erken modern dönemdeki en önemli siyasi deneylerinden biridir.
Hetmanlık düzeni, Polonya-Litvanya Birliği’nin soyluluk ve serflik sistemine karşı bir toplumsal tepki zemini üzerinde yükseldi. Ancak aynı zamanda bölgesel güç dengeleri içinde var olmak zorundaydı: Moskova, Varşova ve Osmanlı-Kırım hattı arasında sıkışan bir coğrafyada yaşıyordu. Küçük-orta ölçekli devletler, hayatta kalmak için ittifak arar; Hetmanlık da bu kuralın dışına çıkamadı.
Hetmanlığın kurumsal özellikleri, askeri-idari bölgeler, vergi toplama pratikleri ve yerel elitlerin (Kazak üst sınıfı) oluşumu üzerinden okunabilir. Özerkliğin ilk yıllarında “özgürlük” dili güçlü olsa da, zamanla yeni bir elit düzeni de doğar. Her devrim, kendi bürokrasisini üretir.
Pereyaslav sonrası Moskova ile ilişkiler, Hetmanlığın hareket alanını belirleyen temel eksen oldu. Özerklik ile merkezileşme arasındaki gerilim, 18. yüzyıl boyunca arttı ve nihayetinde Hetmanlığın tasfiyesiyle sonuçlandı. Böylece Hetmanlık, bir devletin nasıl adım adım “daraltılabildiğinin” tarihsel örneğine dönüştü.
Hetmanlık mirası bugün Ukrayna’da güçlü bir semboldür: Kazak özgürlüğü, özerklik ve devlet kurma kapasitesi gibi temalar bu mirastan beslenir. Ancak tarihsel gerçeklik, romantik anlatıdan daha serttir: Hetmanlık, hem özgürlük hem zorunlu ittifaklar tarihidir. Ukrayna’nın modern yönelim tartışmaları, bu erken modern tecrübeyle hâlâ konuşur.
Detaylı anlatım: Ukrayna’nın Tarihi: Kiev Ruslarından, Bağımsızlığa ve Bugüne