İvan Mazepa, Kazak Hetmanlığı tarihinde en tartışmalı ve en sembolik figürlerden biridir. Onu tartışmalı yapan şey, sadece kişisel siyaset değil, Hetmanlığın büyük güçler arasında yaşadığı zorunlu seçimlerdir. Mazepa dönemi, özerk bir yapının merkezileşen imparatorluklar çağında ne kadar kırılgan olduğunu gösterir.
Mazepa’nın Rusya ile ilişkisinin zaman içinde gerilimli hale gelmesi, merkezileşme baskısının artmasıyla ilgilidir. Hetmanlığın yerel kurumları, imparatorluk düzeni içinde “özel alan” olmaktan çıkıp denetlenebilir bir taşraya dönüşür. Bu tür dönüşümlerde yerel liderler, ya uyum sağlar ya da alternatif arar.
Mazepa’nın Büyük Kuzey Savaşı bağlamında farklı bir eksene yönelmesi, bu alternatif arayışın dramatik bir örneğidir. Ancak büyük savaşlar, küçük aktörlere manevra alanı açarken aynı anda onları ezebilir. Eğer büyük güç dengesi yanlış okunursa, sonuç sadece liderin değil, toplumun da kaderini etkiler.
Mazepa’nın hafızası bu yüzden iki uçta anlatılır: bir tarafta “ihanet” dili, diğer tarafta “bağımsızlık arayışı” dili. Bu, Ukrayna tarihinin sık tekrar eden bir gerilimidir: bir hamle, kimin gözünde neye dönüşür? Tarih, kazananın değil, anlatanın elinde şekillenir.
Mazepa’yı anlamak, Ukrayna’nın erken modern dönemde yaşadığı “seçeneksizlik” sorununu anlamaktır. Bazı dönemlerde seçenekler, iyi ve kötü arasında değil, kötü ve daha kötü arasındadır. Mazepa figürü, bu zor seçimlerin tarihsel yüzüdür.
Detaylı anlatım: Ukrayna’nın Tarihi: Kiev Ruslarından, Bağımsızlığa ve Bugüne