Bohdan Hmelnitski (Khmelnytsky), 1648’de başlayan büyük Kazak ayaklanmasının lideri olarak Ukrayna tarihinin dönüm noktalarından birini temsil eder. Bu ayaklanma, yalnızca bir askeri isyan değil; toprak düzenine, soylu egemenliğine ve dini-siyasi baskılara karşı geniş bir toplumsal patlamaydı. Hmelnitski’nin başarısı, sınır toplumlarının birikmiş gerilimlerini örgütleyebilmesinde yatar.
Ayaklanma sürecinde Kazak Hetmanlığı (Hetmanate) dediğimiz yarı-devlet yapısı ortaya çıktı. Bu yapı, bir yandan Polonya-Litvanya düzeninden kopma iddiası taşırken, diğer yandan büyük güçlerle ittifak arayışı içindeydi. Çünkü küçük-orta ölçekli siyasi oluşumlar, Doğu Avrupa’da tek başına hayatta kalmakta zorlanır.
1654’te Pereyaslav anlaşması etrafındaki süreç, Ukrayna tarih yazımının en tartışmalı düğümlerinden biridir. Rusya ile kurulan bağın niteliği, “koruma” mı “bağımlılık” mı olduğu üzerine farklı anlatılar üretir. Tarihte ittifaklar, bir anda kader bağlarına dönüşebilir.
Hmelnitski dönemi aynı zamanda büyük şiddet ve nüfus hareketleriyle de anılır. Savaşlar, dinî çatışmalar ve sınıfsal hesaplaşmalar, toplumun dokusunu sert biçimde değiştirdi. “Devlet kurma” çoğu zaman “toplum kırma” ile birlikte yürür; bu gerçek, romantik anlatıların ardında durur.
Hmelnitski’nin mirası çift yönlüdür: bir yanda özerklik ve Kazak devlet geleneği, diğer yanda büyük güç bağımlılıkları. Ukrayna’nın modern siyasi tartışmalarında bu mirasın izleri sürer. 1648, sadece bir isyan değil; bir yön seçme anıdır.
Detaylı anlatım: Ukrayna’nın Tarihi: Kiev Ruslarından, Bağımsızlığa ve Bugüne