Dionysos (Bakkhos), şarabın, bağbozumunun, tiyatronun ve ritüel çılgınlığın (vecd) tanrısıdır. Olympos’a sonradan kabul edilen ve annesi (Semele) ölümlü olan tek Olimposludur. Doğu’dan (Anadolu veya Trakya) geldiği için genellikle ‘yabancı’ ve ‘tekinsiz’ olarak görülür. Apollo’nun temsil ettiği düzen, mantık ve ışığın tam zıttıdır; o kaosun, içgüdünün ve karanlık dürtülerin tanrısıdır.
Dionysos sadece şarap içip eğlenen bir tanrı değildir. O, sınırların kalktığı, kimliklerin eridiği o tehlikeli ‘sarhoşluk’ anıdır. Takipçileri olan Maenadlar (Bakkhalar), ormanlarda kendinden geçerek dans eder ve hayvanları çıplak elle parçalar. Kral Pentheus’un, Dionysos ritüellerini yasaklamaya çalıştığı için kendi annesi tarafından (bir aslan sanılarak) parçalanması, bastırılan doğanın intikamını anlatan korkunç bir mittir.
Ancak bu kaosun içinden sanat doğar. Antik Yunan tiyatrosu (Tragedya ve Komedya), Dionysos onuruna yapılan şenliklerden ve kurban törenlerinden türemiştir. ‘Tragedya’, kelime anlamı olarak ‘Keçi Şarkısı’ demektir ve Dionysos’a sunulan keçilerden gelir. Maske takmak, başka birine dönüşmek, Dionysos’un armağanıdır.
Dionysos, insanın içindeki irrasyonel tarafı, yaşam sevincini ama aynı zamanda yıkıcı potansiyeli simgeler. O, medeniyetin kurallarıyla hapsedilen ruhun, bir anlığına özgür kalma arzusudur. Nietzsche’nin dediği gibi, hayatı olumlayan ‘Trajik İnsan’ın tanrısıdır.
Euripides’in ‘Bakkhalar’ tragedyası, Dionysos’un iki yüzünü çıplaklaştırır: Hem zulme uğramış bir yabancının intikamı, hem de kitle psikolojisinin korkutucu gücü. Dionysos kültü, antik dünyada sadece eğlence değil; kimliğin, cinsiyet rollerinin ve sınıf ayrımlarının kısa süreliğine askıya alındığı bir toplumsal ’emniyet supabı’ydı. Bu yüzden Dionysos, düzenin karşıtı olduğu kadar, düzenin sürmesini sağlayan bir denge unsurudur.
Detaylı anlatım: Mitolojik Karakterlerin Listesi