Sfenks, Yunan mitolojisinde özellikle Thebai anlatılarında şehir kapısında bilmece soran ve çözemeyeni öldüren bir varlık olarak görünür. Sfenks’in bilmece düzeni, kaba kuvvetin değil aklın sınandığı bir krizdir. Şehir, canavarı yenmek için savaşçı değil, çözümleyici bir zihin arar.
En bilinen bilmece, “Sabah dört ayaklı, öğlen iki ayaklı, akşam üç ayaklı olan nedir?” sorusudur; cevap insandır. Bu, mitin merkezindeki antropolojik fikirdir: insan hayatı evrelerle değişir, beden bir zaman çizelgesidir. Sfenks, insanın kendini bilmesini ister.
Oidipus’un bilmeceyi çözmesi, kahramanlığın yeni biçimidir. Ancak ödül (kraliçeyle evlilik, tahta çıkış) tragedyanın zeminini hazırlar. Çünkü Oidipus’un ‘bilmesi’, daha büyük bir bilinmezliğe çarpar: kendi kimliği. Mit, bilginin sınırını gösterir: doğru cevap, doğru hayat anlamına gelmez.
Sfenks’in yenilince kendini uçurumdan atması, krizlerin bazen “çözüm” ile aniden sona erdiği yanılsamasını verir. Oysa Thebai’nin laneti sürer; çünkü problem, canavardan ibaret değildir. Canavar, toplumsal ve ailevi suçların yüzeye çıkan biçimidir.
Sfenks bilmecesi, bugün bile popülerdir çünkü insanın kendini tanıma çabasına dokunur. Mitoloji burada bir psikoloji anlatısı kurar: hayatın evreleri, kimliğin kırılganlığı ve bilginin trajik bedeli.
Detaylı anlatım: Mitolojik Karakterlerin Listesi