UPA (Ukrainian Insurgent Army / Ukrayna İsyancı Ordusu), II. Dünya Savaşı ve sonrasında Ukrayna’nın bazı bölgelerinde faaliyet göstermiş silahlı bir oluşum olarak bilinir. Bu yapı, Sovyet anlatılarında uzun süre mutlak düşman olarak kodlandı; bağımsız Ukrayna’da ise bazı kesimlerde anti-Sovyet direnişin simgesi olarak anılmaya başlandı. Bu ikili hafıza, UPA’yı “tarih”ten çok “tartışma” haline getirir.
UPA’nın ortaya çıktığı ortam, işgal, iç savaş ve ideolojik parçalanmayla tanımlanır. Nazi işgali, Sovyet geri dönüşü ve yerel güç mücadeleleri; toplumun her düzeyini etkileyen bir şiddet iklimi üretti. Bu iklimde her silahlı hareket, sadece hedeflerine göre değil, yöntemlerine ve ittifaklarına göre de yargılanır.
UPA’nın bazı bölgelerde Sovyet güçlerine karşı yürüttüğü mücadele, “bağımsızlık” arzusu üzerinden okunabilir; fakat aynı zamanda etnik şiddet iddiaları ve savaş suçları tartışmaları da bu dosyanın parçasıdır. Bu yüzden UPA, basit bir “kahraman/hain” ikiliğiyle anlatılamaz. Tarih, çoğu zaman gri tonlarda yaşanır.
UPA’nın hafızası, Ukrayna’da kimlik siyasetinin bir parçasıdır: kimin direnişi meşrudur, hangi bedeller kabul edilemez, hangi hikâyeler kamusal alana taşınır? Bu sorular, sadece geçmişi değil, bugünkü değer sistemini de belirler. Hafıza, bir tür toplumsal mahkemedir.
UPA başlığı, Ukrayna’nın 20. yüzyılını anlamak için önemlidir çünkü savaşın sadece dış düşmanla değil, toplum içi parçalanmalarla da yürüdüğünü gösterir. Ukrayna tarihi, birden fazla savaşın üst üste bindiği bir coğrafyada yazıldı. UPA tartışması, bu üst üste binmiş savaşların en sert düğümlerinden biridir.
Detaylı anlatım: Ukrayna’nın Tarihi: Kiev Ruslarından, Bağımsızlığa ve Bugüne